रायगड मधील तिसरी मुंबई विकासाचे धोरण विनाशाच्या वाटेवर.
“माती, मनुष्य आणि महानगर” — तिसऱ्या नवी मुंबईच्या उंबरठ्यावर गांधी-विनोबांचा प्रश्न.
उरण मधील प्रसिद्ध सामाजिक कार्यकर्ते विलास गावंड यांनी केली खंत व्यक्त.
उरण दि १, (विठ्ठल ममताबादे) : तिसऱ्या मुंबईचे विकासाचे धोरण हे विनाशाच्या मार्गावर आहे असे मत व्यक्त करत उरण मधील प्रसिद्ध सामाजिक कार्यकर्ते विलास गावंड यांनी तिसऱ्या मुंबईच्या होत असलेल्या नाशा बाबत खंत व्यक्त केली आहे.
रायगडच्या भातखाचरांत सकाळच्या धुक्यातून उगवणारा सूर्य हा केवळ निसर्गचित्र नसतो; तो श्रमांचा साक्षीदार असतो. समुद्राच्या खाऱ्या वाऱ्याशी सामना करत, पावसाच्या लहरी स्वभावाशी जुळवून घेत शेतकरी ज्या निष्ठेने रोपे लावतो, त्यात जीवनाचा धर्म दडलेला असतो. आज या भूमीवर ‘तिसरी नवी मुंबई’ उभारण्याची संकल्पना पुढे येत असताना प्रश्न केवळ विकासाचा उरत नाही; तो मूल्यांचा, तत्त्वांचा आणि मानवकेंद्रित धोरणांचा ठरतो.रायगडमधील उरण, पेण आणि पनवेल हे तालुके हे केवळ भौगोलिक क्षेत्र नाहीत; ते कृषी-संस्कृतीचे जीवंत पट आहेत. भात, नारळी-सुपारीच्या बागा, आंबा-काजू-फणस यांच्या फळबागा आणि मत्स्यव्यवसाय यांवर येथील ग्रामीण अर्थव्यवस्था उभी आहे. शेती म्हणजे केवळ उपजीविका नाही; ती पर्यावरणीय संतुलनाची हमी आहे.भातखाचरे पावसाचे पाणी साठवतात, भूजल पुनर्भरण करतात आणि जैवविविधतेला आश्रय देतात. अशा भूमीचे नागरीकरण म्हणजे नैसर्गिक संरक्षक कवच काढून टाकणे होय.याच संदर्भात महात्मा गांधी यांची ‘श्रमप्रतिष्ठा’ आठवते. गांधीजी म्हणाले होते, “भारताचा आत्मा खेड्यांत वसतो.” त्यांच्या दृष्टीने विकास म्हणजे श्रमाचा सन्मान, स्वावलंबन आणि स्थानिक संसाधनांचा न्याय्य वापर. जर विकासाच्या आराखड्यांतून शेतकऱ्याचा आवाज हरवला, तर तो विकास गांधीवादी कसोटीवर टिकणार नाही. जमीन ही केवळ संपत्ती नसून समाजाची नैतिक जबाबदारी आहे, ही त्यांची धारणा आज अधिक महत्त्वाची ठरते.
गांधींच्या विचारांचा विस्तार करणारे विनोबा भावे यांनी शेतीला ‘धर्म’ मानले. भूदान चळवळीच्या माध्यमातून त्यांनी जमिनीचे पुनर्वाटप करताना समाजातील समत्वाचा आग्रह धरला. “जमीन ही ईश्वराची; आपण तिचे सेवक,” असे ते म्हणत. त्यांच्या मते, भूमीचा उपयोग हा माणसाच्या लोभासाठी नव्हे तर सर्वांच्या कल्याणासाठी असावा. आज तिसऱ्या नवी मुंबईच्या आराखड्यांत जर सुपीक जमिनींचे रूपांतर केवळ आर्थिक व्यवहार म्हणून पाहिले जात असेल, तर ते विनोबांच्या समत्वाच्या विचारांशी विसंगत ठरते.सरकारच्या भूमिकेचा विचार करता, मुंबईवरील लोकसंख्येचा ताण कमी करण्याची गरज नाकारता येत नाही. पायाभूत सुविधा, उद्योग आणि गुंतवणूक यांची आवश्यकता आहेच. परंतु प्रश्न असा आहे की हा भार हलका करण्यासाठी रायगडच्या शेतीवरच का आघात ? विकासाचा पर्याय शोधताना कृषी-आधारित उद्योग, सेंद्रिय शेती, मत्स्यप्रक्रिया, ग्रामीण पर्यटन अशा पर्यावरणपूरक मार्गांकडे का वळले जात नाही ?
भातखाचरे नष्ट झाली, तर केवळ अन्नउत्पादन घटणार नाही; जलसंतुलन बिघडेल, पूरस्थिती वाढेल आणि हवामानबदलाचे दुष्परिणाम तीव्र होतील. समुद्रालगतच्या खाड्या आणि मिठागरांच्या परिसंस्थेवर त्याचा परिणाम होईल. हे सर्व परिणाम दीर्घकालीन आणि अपरिवर्तनीय असू शकतात. गांधीजींच्या शब्दांत सांगायचे तर, “पृथ्वी प्रत्येकाच्या गरजा भागवू शकते; परंतु प्रत्येकाच्या लोभाला नाही.” या वाक्याचा अर्थ आजच्या धोरणकर्त्यांनी नव्याने उलगडण्याची गरज आहे.रायगडमधील शेतकरी, आदिवासी आणि कष्टकरी समाज हा अल्पसाधनांतून जीवन उभे करणारा आहे. त्यांची ओळख ही जमिनीशी असलेल्या नात्यानेच घडलेली आहे. जमीन गेली की केवळ आर्थिक साधन जात नाही; एक सांस्कृतिक वारसा, एक सामाजिक रचना आणि आत्मसन्मानाचा आधार हरवतो. विकास जर विस्थापनाच्या वेदनेवर उभा राहत असेल, तर तो सर्वसमावेशक ठरू शकत नाही.
विकास आणि शेती यांचा संघर्ष अपरिहार्य नाही; तो नियोजनातील असमतोलाचा परिणाम आहे. पर्यावरणीय मूल्यमापन, लोकसहभाग, पारदर्शक संवाद आणि दीर्घकालीन शाश्वतता या चौकटीत निर्णय घेतले, तर समन्वय शक्य आहे. तिसरी नवी मुंबई ही संकल्पना जर खरोखरच सर्वांच्या हिताची असेल, तर तिच्या आराखड्यात शेतीचे संरक्षण, जलस्रोतांचे जतन आणि स्थानिकांच्या पुनर्वसनाची स्पष्ट हमी असावी.
गांधी-विनोबांचा विचार सांगतो — विकास म्हणजे मातीपासून तुटणे नव्हे; मातीशी नाळ जोडून पुढे जाणे. महानगरांची उंच इमारती आकर्षक असतील; पण अन्ननिर्मितीचा पाया कमकुवत झाला, तर त्या उंचीला अर्थ उरणार नाही. रायगडचा प्रश्न हा केवळ स्थानिक वाद नाही; तो भारताच्या विकासदृष्टीचा कसोटीप्रश्न आहे.
शेवटी, ‘माती, मनुष्य आणि महानगर’ यांचा समतोल साधणे हीच खरी कसोटी आहे. श्रमाला प्रतिष्ठा, शेतीला संरक्षण आणि विकासाला मानवी चेहरा — या तिन्ही गोष्टी एकत्र आल्या तरच तिसरी नवी मुंबई ही संकल्पना समाजमान्य ठरेल. अन्यथा, इतिहास विचारेल — आपण प्रगतीच्या मोहात पडून भविष्याच्या पिढ्यांचा अन्नाधारच गमावला का ? असा सवाल विलास सीताबाई हसुराम गावंड - सर्वोदय कार्यकर्ता विनोबा जन्मस्थान, गागोदे, रायगड यांनी उपस्थित केला आहे.
