“सिंग्रोबा धनगर—खंडाळा घाटाचा मार्गदर्शक, देशभक्तीचा दीपस्तंभ”.
सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेला खंडाळा घाट आज आपल्या दैनंदिन प्रवासाचा अविभाज्य भाग आहे. डोंगर-दऱ्यांतून वळणावळणांनी जाणारा हा मार्ग केवळ भौगोलिक नव्हे, तर इतिहासाचा साक्षीदार आहे. या घाटाशी निगडित एक तेजस्वी, पण दुर्लक्षित नाव म्हणजे सिंग्रोबा धनगर.लोककथांमधून जिवंत राहिलेला हा वीर केवळ मार्गदर्शक नव्हता, तर देशभक्ती, प्रामाणिकपणा आणि त्याग यांचा जिवंत आदर्श होता.
सिंग्रोबा धनगर हे सह्याद्रीच्या कठीण भौगोलिक रचनेत वाढलेले धनगर समाजातील व्यक्तिमत्व होते. मेंढपाळीच्या कामातून त्यांना डोंगर-दऱ्यांची, वाटांची, हवामानाची आणि भूभागाची अचूक ओळख होती. आज ज्या अचूकतेने आपण “गूगल मॅप” वापरतो, त्याच अचूकतेने त्या काळी धनगर समाजातील लोक प्रवाशांना मार्ग दाखवत असत. सिंग्रोबा हे त्यातीलच एक विलक्षण ज्ञान असलेले मार्गदर्शक होते. त्यांनी खंडाळा घाटातील गुंतागुंतीच्या वाटा ओळखून सुरक्षित मार्ग शोधून काढला, ज्यामुळे प्रवाशांना आणि व्यापाराला मोठी मदत झाली.
लोकपरंपरेनुसार, इंग्रजांनी हा घाट मार्ग उभारण्यासाठी सिंग्रोबा धनगर यांची मदत घेतली. त्यांच्या ज्ञानामुळे खंडाळा घाटाचा मार्ग सुकर झाला. या कार्याबद्दल इंग्रजांनी त्यांना बक्षीस देऊ केले. परंतु सिंग्रोबांनी अत्यंत स्वाभिमानाने उत्तर दिले—“मी धनगर, म्हणजे धनाचा धनी आहे; मला काही नको. तुम्ही फक्त आमचा भारत देश सोडून जा.” हा संवाद त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचा कणा दर्शवतो—त्यांना संपत्तीची लालसा नव्हती; त्यांना हवी होती ती मातृभूमीची स्वातंत्र्य.
याच कारणामुळे, असेही सांगितले जाते की इंग्रजांनी त्यांच्या देशभक्तीमुळे आणि नकारामुळे त्यांच्यावर गोळ्या झाडून त्यांची हत्या केली. हा प्रसंग अधिकृत इतिहासात ठळकपणे नोंदलेला नसला, तरी लोककथांमध्ये तो अत्यंत जिवंत आहे. अशा कथांमधून समाजाच्या स्मृतीत साठवलेले सत्य, त्या काळातील संघर्ष आणि लोकांच्या भावविश्वाचे प्रतिबिंब दिसते. सिंग्रोबा धनगर यांचा त्याग हा अशाच लोकस्मृतीतून जपला गेलेला एक प्रेरणादायी अध्याय आहे.
आज खंडाळा घाटातून प्रवास करताना “सिंग्रोबा मंदिर” आणि त्या परिसरातील स्थानिक श्रद्धा या त्यांच्या अस्तित्वाची साक्ष देतात. प्रवासी क्षणभर थांबून नमस्कार करतात, कारण त्यांना ठाऊक आहे की या मार्गामागे कोणाचा तरी कष्ट, ज्ञान आणि त्याग दडलेला आहे. हा केवळ धार्मिक भाव नाही, तर इतिहासाबद्दलचा आदर आहे.
दुर्दैवाने, अशा अनेक लोकनायकांची माहिती मुख्य प्रवाहातील इतिहासात फारशी दिसत नाही. अभ्यासक्रमात त्यांचा उल्लेख नसल्यामुळे नव्या पिढीपर्यंत त्यांची गाथा पोहोचत नाही. त्यामुळेच आज गरज आहे की सिंग्रोबा धनगर यांच्यासारख्या व्यक्तिमत्त्वांना योग्य स्थान मिळावे. त्यांच्या कार्याची शास्त्रशुद्ध नोंद व्हावी, संशोधन व्हावे आणि त्यांच्या योगदानाची जाणीव समाजाला व्हावी.
खंडाळा घाटाच्या “मिसिंग लिंक” प्रकल्पाला सिंग्रोबा धनगर यांचे नाव देणे ही केवळ एक नामफलकाची बाब नाही; ती त्यांच्या कार्याची कृतज्ञतेने केलेली दखल ठरेल. हा निर्णय पुढील पिढ्यांना त्यांच्या इतिहासाची जाणीव करून देईल आणि देशभक्तीचा संदेश देईल.
इतिहास केवळ पुस्तकांत नसतो; तो लोकांच्या स्मृतीत, परंपरांत आणि कथांमध्ये जिवंत असतो. सिंग्रोबा धनगर यांची कथा ही त्याच जिवंत इतिहासाचा भाग आहे. त्यांच्या त्यागाची, स्वाभिमानाची आणि देशप्रेमाची गाथा आपण जपली पाहिजे, पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवली पाहिजे. कारण अशा वीरांच्या कथा आपल्याला केवळ भूतकाळ सांगत नाहीत, तर वर्तमानाला दिशा देतात आणि भविष्याला प्रेरणा देतात.
सिंग्रोबा धनगर—एक नाव, एक मार्गदर्शक, आणि एक अजरामर दीपस्तंभ. त्यांची माहिती संपूर्ण विश्वाला झाली पाहिजे. त्यांचे उदाहरण म्हणजे एका उत्तम देशभक्ती चे उदाहरण आहे. त्यांनी स्वतः साठी काही मागितले नाही तर, संपूर्ण भारतीयांसाठी मागितले.. मला धन, दौलत नको, मी धनाचा धनी म्हणजे धनगर आहे, मला फक्त माझा देश स्वतंत्र हवा, तुम्ही येथे थांबू नका. किती महान विचार होते. त्यांच्या परिवाराबद्दल फारशी माहिती मिळत नाही. त्यांचे गाव तेथेच पायथ्याशी असलेले शिवोली असे सांगतात, त्यांना ३ भाऊ होते, त्यांनीच त्या ठिकाणी दगड ठेवला, जेथे इंग्रजांनी सिंग्रोबा धनगरास गोळ्या घालून ठार केले. आता तेथे एक छोटे मंदिर बांधले आहे.पूर्वी पासून धनगर लोक काटक होती, मैत्रीत जीव देत होती, प्रामाणिक, निष्ठावान, देशप्रेमी होती. त्यांच्या इतके कार्य कोणाचे नाही. पण तरीही त्यांचा इतिहास काही नोंद घेत नाही, ही खरंच लाजिरवाणी गोष्ट आहे. याचा इतिहास अजूनही समावेश केलेला नाही? का असे? पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर, मल्हारराव होळकर यांच्याबद्दल ही लोकांना माहिती नाही.. त्यांच्यावर कविता, लेख लिहायला सांगितले की, त्यांची इच्छा होत नाही असे जाणवते? काही झाले तरी, न्याय हा मिळाला पाहिजेच. ज्यांनी खंडाळा घाट मार्ग शोधला, दाखविला त्यांचा म्हणजे सिंग्रोबा धनगर यांचेच नाव त्या मिसिंग लिंकला मिळायला हवेच. तरच समानता, योग्य मिळाला सारखे होईल. ज्यांचे कार्य, त्यांनाच त्याचे श्रेय मिळायला हवेच. कार्य एकाने करायचे, नाव दुसऱ्यांचे द्यायचे हे कितपत योग्य. थोडी तरी माणुसकीची जाणीव हवी, विचार आपले पारदर्शक हवे, अभ्यासू वृत्ती हवी, विशाल दृष्टी हवी. तरच अचूक न्याय मिळेल. माझा भारतीय लोकशाहीवर विश्वास आहे, ते अचूक न्याय देतील.
सौ.प्रतिमा अरुण काळे/खेमनर
निगडी प्राधिकरण,पुणे ४४
मो. न.९४०५०४२९३८
