स्वतःचा अल्गोरिदम स्वतः घडवा : कृत्रिम सूचनांपासून मानवी प्रतिभेकडे !!
आज सकाळी वृत्तपत्र चाळताना 'लोकमत'मधील एक लेख नजरेस पडला - "अल्गोरिदम डोक्यात शिरलाय? तुमचं 'मत' तुमचं राहिलंय का?" विषय अत्यंत वेधक आणि अंतर्मुख करणारा होता. तो वाचताना मनात विचारांचे काहूर उठले. खरोखरच, आज आपण जे पाहतो, जे विचार करतो आणि ज्यावर मत व्यक्त करतो, ते आपले स्वतःचे असते का? की स्क्रीनमागील एखादी अदृश्य यंत्रणा नकळत आपल्याला हव्या त्या दिशेने विचार करायला भाग पाडते आहे?
आपण दररोज सहज दोन-तीन तास मोबाईल हाताळतो. ज्या गोष्टींवर आपण जास्त वेळ थांबतो, लाईक करतो, त्यानुसारच आपल्याला सतत तशाच प्रकारचा मजकूर दाखवला जातो. परिणामी आपण एका डिजिटल चक्रव्यूहात अडकतो आणि नकळत इतरांचे विचार आपल्या मेंदूत स्वतःचे विचार म्हणून जागा घेतात.
यावर विचारमंथन सुरू असताना जाणवले की, आता केवळ तक्रार करून चालणार नाही. या कृत्रिम अल्गोरिदमच्या पलीकडे जाऊन आपल्या मेंदूचा स्वतःचा स्वतंत्र 'अल्गोरिदम' तयार करण्याची आणि स्वतःची विचारशक्ती व क्रियाशीलता पुन्हा जागृत करण्याची हीच वेळ आहे. याच प्रेरणेतून हा लेख.
*स्वतःचा अल्गोरिदम कसा घडवावा?*
मानवी मेंदू हा निसर्गातील सर्वात गुंतागुंतीचा आणि शक्तिशाली बायो-कॉम्प्युटर आहे. कृत्रिम अल्गोरिदमच्या मर्यादा ओलांडून मेंदूची नैसर्गिक विचारशक्ती वाढवण्यासाठी या सवयी उपयुक्त ठरतील:
*1. डायव्हर्जंट थिंकिंगचा सराव :* कोणत्याही समस्येवर एकाच उपायावर न थांबता "यावर आणखी 3-4 वेगळे मार्ग कोणते असू शकतात?" असा विचार करा. विविध कोनांतून पाहिल्याने मेंदूतील नवीन न्यूरोनल पाथवेज सक्रिय होतात आणि विचार बहुआयामी बनतात.
*2. हाताने लिहिण्याची कला :* टायपिंगच्या युगात हाताने पेनने लिहिणे हा मेंदूसाठी उत्तम व्यायाम आहे. स्वतःचे विचार, दिवसाची उद्दिष्टे माइंड मॅप स्वरूपात कागदावर उतरवा. यामुळे मेंदूच्या दोन्ही भागांचा समन्वय साधला जातो आणि स्पष्टता वाढते.
*3. नवीन कौशल्ये शिका :* मेंदूला एकाच चाकोरीत काम करण्याची सवय झाली की तो आळशी होतो. नवीन भाषा, वाद्य, बुद्धिबळ, कोडी किंवा नवीन विषय शिका. यामुळे मेंदूची लवचिकता (Neuroplasticity) वाढते.
*4. डीप वर्क सत्रे :* अल्गोरिदम लक्ष विचलित करतो. यावर मात करण्यासाठी दिवसातून 1-2 तास मोबाईल बाजूला ठेवून एकाच कामावर पूर्ण एकाग्रतेने काम करा. सखोल विचार करण्याची क्षमता वाढेल.
*5. क्रिटिकल थिंकिंग :* सोशल मीडियावर आलेली माहिती जशीच्या तशी स्वीकारू नका. स्वतःला तीन प्रश्न विचारा - या दाव्यामागे पुरावा काय? याची दुसरी बाजू काय असू शकते? हे मत भावनेच्या भरात व्यक्त करायला लावले जात आहे का?
*6. शारीरिक हालचाल आणि निसर्ग :* नियमित व्यायाम, प्राणायाम आणि निसर्गात चालण्याने मेंदूला ऑक्सिजन मिळतो, ताण कमी होतो. शांत मनच सर्जनशील निर्णय घेऊ शकते.
*7. संवादाचे वर्तुळ विस्तृत करा :* केवळ स्वतःच्या मताशी सहमत असलेल्या लोकांमध्येच न राहता विविध क्षेत्रातील, भिन्न अनुभव असलेल्या व्यक्तींशी प्रत्यक्ष संवाद साधा. यामुळे मेंदू डिजिटल इको चेंबरमधून बाहेर पडतो.
तंत्रज्ञान हे मानवी बुद्धिमत्तेला पूरक असावे, नियंत्रक नव्हे. जेव्हा आपण स्वतःच्या मेंदूला शिकण्याची, पडताळण्याची आणि नवनिर्मितीची शिस्त लावू, तेव्हा कोणताही बाह्य अल्गोरिदम आपल्याला विचलित करू शकणार नाही. चला तर मग, आपल्या मनाचे सारथ्य स्वतःच्या हाती घेऊया आणि स्वतःच्या बुद्धिमत्तेचा स्वतंत्र अल्गोरिदम घडवूया!
*- ॲड. रुपेश पाटील* (+91 99752 06939)
_विशेष नोंद : सदर लेख शब्दबद्ध करताना AI ची मदत घेतली आहे; मात्र यातील मूळ विचार, दृष्टिकोन आणि मुद्दे पूर्णतः माझे स्वतःचे आहेत._
No comments:
Post a Comment